Als voetballer hoorde Ronald Koeman bij een select gezelschap. Hij was actief in de achterste linie, maar pikte elk seizoen zijn doelpunten mee. De nummer 4 speelde als centrale verdediger, maar had ook de rol van spelverdeler en was even subtiel als verwoestend. Koeman was het ultieme voorbeeld van totaalvoetbal. Hij is van mening dat hij zowel als speler en als trainer het meest heeft geleerd van Johan Cruijff, de op zijn beurt weer naam had gemaakt bij Ajax, Barcelona en het legendarische Oranje van de jaren zeventig. Volgens Koeman hebben de beste leerkrachten zelf ook in de wereldtop gespeeld. Dát zijn de beste coaches.
Van het veld naar de dug-out
Als 31-jarige routinier maakt Koeman deel uit van het Dream Team van Barcelona, terwijl hij de herfst van zijn loopbaan ingaat. Trainer Johan Cruijff haalt op dat moment een slungelige tiener bij de selectie en wijst Ronald Koeman aan als persoonlijke mentor. De jonge pupil heet Pep Guardiola en heeft een ongekend verlangen naar kennis. Urenlang praten de twee over alles dat met het spelletje te maken heeft. Er zijn zelfs maanden waarin de twee meer tijd met elkaar doorbrengen dan met hun eigen partners. Koeman begint vanaf dat moment al voorzichtig te denken aan zijn toekomst na het profvoetbal. De keuze lijkt al snel gemaakt, ‘kuifje’ zet vrijwel meteen de stap van het grasveld naar de dug-out. In 1998 vormt hij tijdens het WK samen met Johan Neeskens en Frank Rijkaard het assistenten trio van Guus Hiddink. Niet veel later keert hij weer terug naar het door hem geliefde Barcelona, waar hij in de school terecht komt die het mondiale voetbal het decennia daarna zou gaan domineren. Ditmaal wordt Koeman door Van Gaal aangesteld als assistent-coach, naast een eigenwijze Portugees die luistert naar de naam José Mourinho. Op het moment dat Koeman op de bank van Louis van Gaal zit is zijn pupil Guardiola uitgegroeid tot aanvoerder van het elftal.
Decennia als voetbalnomade
Vitesse hangt meteen aan de lijn. De club uit Arnhem wordt zijn eerste echte klus als hoofdtrainer. Daarmee begint een lange reis die de geboren Zaandammer doorbrengt als voetbalnomade. Een zestal voetbalclubs in drie landen worden versleten, met gemengde gevoelens. Drie seizoenen in dienst bij Ajax leveren twee landstitels op, maar toch zal altijd de nasmaak blijven hangen dat de trainer niet het maximale rendement haalde uit een elftal met spelers als Zlatan Ibrahimović, Cristian Chivu, Wesley Sneijder en Rafael van der Vaart. Na drie jaar in Amsterdamse dienst vindt Koeman zijn volgende uitdaging bij Benfica. Dat wordt alles behalve een succes. In zijn eerste wedstrijd wint hij wel meteen de Portugese supercup, maar de beker en landstitel gaan naar de grote rivaal FC Porto, waar Co Adriaanse het op dat moment voor het zeggen heeft. Benfica eindigt op de derde plek en Koeman keert terug naar de Eredivisie, het is PSV waar hij aan de slag gaat. Hier wordt hij op de meest exemplarische manier landskampioen. Het past uitstekend bij deze, op z’n zachtst gezegd, vreemde periode in zijn loopbaan. Op de slotdag van het seizoen 2006-2007 strijden AZ, Ajax en PSV allemaal nog om de titel. AZ hoeft alleen maar te winnen en heeft de beste papieren. Maar AZ verliest met 3-2 van het recentelijk gedegradeerde Excelsior. Ajax wint met 2-0 van Willem II, maar PSV verslaat Vitesse met 5-1, waardoor de Eindhovenaren op basis van doelsaldo kampioen worden. Weer kan de trainer een prijs bijschrijven, maar opnieuw zijn de prestaties alles behalve overtuigend. Koeman gaat vervolgens op een slecht gekozen moment naar Valencia en laat de PSV-aanhang middenin het seizoen in de steek. Hoewel Valencia de beker weet te veroveren, gaat het seizoen de boeken in als rampzalig. Koeman wordt in april ontslagen, als Valencia amper twee punten boven de degradatiestreep staat. Een kortstondig verblijf bij AZ volgt en resulteert in opnieuw in een debacle. Na 23 duels houdt Koeman het al voor gezien in Alkmaar.
Een nieuwe start
Na tien rumoerige jaren krijgt de trainer eindelijk de boel op de rit. Drie jaar in Rotterdamse dienst bij Feyenoord volgen, zonder prijzen, maar wel met onverdeeld respect voor zijn aanpak. De Rotterdamse club lag aan de afgrond als hij de boel in 2011 overneemt. Het dieptepunt was het seizoen daarvoor al bereikt, toen Feyenoord met 10-0 bij PSV verloor. De kleedkamer was een wespennest, de club stond financieel aan de grond en talenten als Georginio Wijnaldum en Leroy Fer werden voor spotprijzen verkocht aan directe concurrenten. Het heeft er alle schijn van dat Koeman de gifbeker nu helemaal zou leegdrinken. De eens zo roemruchte voetballer lijkt te beginnen aan het absolute dieptepunt van zijn loopbaan als trainer. De geschiedenis zou anders uitwijzen. Drie seizoenen later is het Koeman gelukt om een solide basis neer te zetten waarop de club weer aan een toekomst kan werken. Feyenoord is terug waar het hoort: in de top van de Eredivisie. De jeugdopleiding van de club wordt elk jaar tot de beste van Nederland verkozen en Koeman laat voortdurend jonge spelers debuteren. ‘Bij het bouwen van een huis begin je immers onderaan en niet bovenaan’, zegt Koeman daarover. Na drie seizoenen in de havenstad te hebben doorgebracht verruilt hij Feyenoord voor Southampton, dat net de halve selectie heeft verkocht. De club uit de gelijknamige stad heeft een goed seizoen gedraaid, maar vanwege de massale leegloop voorspellen de analisten een haast onvermijdelijke degradatie.
De succesformule van Koeman
Koeman houdt vast aan de formule die hem bij Feyenoord succes heeft opgeleverd. Hij struint de Europese velden af voor koopjes en laat veel voetballers uit de eigen jeugd debuteren. Southampton presteert ruimschoots boven verwachting, met Koeman als trainer eindigt de Engelse club achtereenvolgens als achtste, zevende en zesde in de ijzersterke Premier League. Het team speelt in een moordend tempo en is gedisciplineerd. De club laat op alle denkbare manieren zien dat het een goed getraind team is. Weer wint Koeman geen hoofdprijs, maar opnieuw bereikt zijn reputatie nieuwe hoogten. Toch is de overgang van de trainer naar het theoretisch mindere Everton niet de meest voor de hand liggende. De club eindigde vorig seizoen vijf plekken onder het Southampton van Koeman. Ondanks dat is Koeman zeker van zijn zaak. Een seizoen later zijn de verhoudingen geheel omgedraaid, Everton staat namelijk ruim voor op Southampton. De contouren van Koemans hand zijn al duidelijk zichtbaar. De achterste linie van Everton behoort nu tot de besten van de Engelse competitie, terwijl deze vorig seizoen juist tot de slechtsten behoorde. Overdreven petten en opvallende koptelefoons zijn taboe bij uitduels, pupillen uit de eigen jeugd als Tom Davies en Mason Holgate hebben al flink wat speelminuten gemaakt, en Everton heeft zich op slimme wijze weten te versterken op de transfermarkt. Koeman staat inmiddels garant voor vooruitgang.
De beste trainer van Nederland
En hoewel Nederlandse trainers alles behalve in trek zijn, behoort Koeman tot een buitencategorie. Dat hij zelfs werd genoemd als mogelijke opvolger van Luis Enrique bij Barcelona is tekenend. Sterker nog, het was de aanhang die om de naam schreeuwde van de ooit zo legendarische nummer 4 van de club. Als voetballer verliep Koeman’s loopbaan in een stijgende lijn. Als coach heeft hij een kronkelende weg belopen. Toch moet hij nog een horde zien te overwinnen: lof en prijzen met elkaar zien te combineren. Maar zoals dat nu gaat, lijkt deze stap slechts een kwestie van tijd.